Η ελληνική ύπαιθρος συμπυκνώνει σήμερα μια αντίφαση που δεν εξηγείται ούτε από την έλλειψη πόρων ούτε από την απουσία νομοθεσίας: εκατομμύρια στρέμματα αγροτικής γης παραμένουν αδρανή, ενώ χιλιάδες νέοι που θέλουν να παράγουν δεν βρίσκουν χωράφι. Το κόστος αυτής της αδράνειας δεν μένει στην ύπαιθρο. Μετακυλίεται σε ολόκληρη την κοινωνία, με τη μορφή εισαγωγών τροφίμων, ερημωμένων περιοχών και εύφλεκτης χέρσας βιομάζας.
Η γη δεν είναι ένα ακόμη περιουσιακό στοιχείο. Είναι πεπερασμένος εθνικός πόρος με σαφή κοινωνική λειτουργία: παράγει τροφή, συγκρατεί πληθυσμό, διαμορφώνει τοπίο και καθορίζει τον κίνδυνο πυρκαγιάς. Όταν μένει ανενεργή, δεν χάνει μόνο ο ιδιοκτήτης της. Χάνει η χώρα.
Η διπλή ανισορροπία
Περίπου έξι εκατομμύρια στρέμματα αγροτικής γης εκτιμάται ότι παραμένουν ακαλλιέργητα. Την ίδια στιγμή, μόλις το 7,2% των Ελλήνων αγροτών είναι κάτω των 40 ετών. Στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης το αντίστοιχο ποσοστό είναι περίπου 12%, με μέση ηλικία γεωργού τα 57 έτη — και ακόμη αυτό αντιμετωπίζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως στρατηγικός κίνδυνος για την επισιτιστική ασφάλεια.
Δύο ελλείμματα, επομένως, τρέφουν το ένα το άλλο: γη χωρίς αγρότες και αγρότες χωρίς γη. Παράλληλα, η χώρα εισάγει κρέας και αγροτικά προϊόντα αξίας άνω του 1,5 δισ. ευρώ ετησίως. Το εμπορικό αυτό έλλειμμα δεν είναι μοιραίο· είναι, εν μέρει, η λογιστική αποτύπωση της γης που δεν καλλιεργείται.
Πηγές: εκτιμήσεις της πρότασης για την ακαλλιέργητη γη· Ευρωπαϊκή Επιτροπή και Συμβούλιο της ΕΕ για τα στοιχεία ηλικίας γεωργών (2020).
Το ισχύον πλαίσιο: εργαλεία που δεν αποδίδουν
Ο κεντρικός νόμος για τη διαχείριση των δημόσιων αγροτικών εκτάσεων, ο ν. 4061/2012, δεν στερείται εργαλείων. Καλύπτει τις λεγόμενες «διαθέσιμες εκτάσεις» — όσες έμειναν αδιάθετες μετά την αποκατάσταση ακτημόνων ή επανήλθαν στο Δημόσιο λόγω έκπτωσης του δικαιούχου — και προβλέπει παραχώρηση χρήσης ακινήτων έως 100 στρεμμάτων, έναντι χαμηλού τιμήματος, σε κατ’ επάγγελμα αγρότες, συνεταιρισμούς, ομάδες παραγωγών και ανέργους.
Οι πρόσφατες εξελίξεις, ωστόσο, κινούνται στη λογική της παράτασης και όχι της μεταρρύθμισης. Η ισχύς των αποφάσεων παραχώρησης του άρθρου 36 παρατάθηκε έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026, ώστε να μη βρεθούν εκτός πλαισίου αγρότες που ήδη καλλιεργούν. Κατατέθηκε επίσης τροπολογία για τη διασφάλιση επιδοτήσεων σε αγρότες που καλλιεργούν εκτάσεις όπου το Δημόσιο εμφανίζεται στο Κτηματολόγιο ως αρχικός ιδιοκτήτης, ένα πρόβλημα που αφορά κυρίως τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία.
Η επανάληψη των παρατάσεων είναι το πιο εύγλωττο τεκμήριο: ένα σύστημα που χρειάζεται διαρκή ανανέωση της προσωρινότητάς του δεν προσφέρει ασφάλεια δικαίου σε κανέναν.
Τα τέσσερα δομικά εμπόδια
Κατακερματισμός ιδιοκτησίας. Μεγάλο μέρος της γεωργικής γης ανήκει σε πολυάριθμους συγκληρονόμους που ζουν στα αστικά κέντρα ή στο εξωτερικό. Η εκμίσθωση καθίσταται πρακτικά αδύνατη, ακόμη και όταν όλοι τη θέλουν.
Γραφειοκρατικό αδιέξοδο. Η διαδικασία παραχώρησης είναι χρονοβόρα και απαιτεί πλήθος δικαιολογητικών. Αποθαρρύνει κατεξοχήν όσους δεν έχουν εμπειρία στις δημόσιες υπηρεσίες — δηλαδή τους νέους.
Αδιαφανής κατανομή. Η ανάθεση μέσω πλειοδοτικών δημοπρασιών ευνοεί συστηματικά όποιον διαθέτει κεφάλαιο, όχι όποιον διαθέτει σχέδιο. Ο νεοεισερχόμενος αγρότης ξεκινά τον αγώνα χαμένος.
Κτηματολογική αταξία. Για χιλιάδες αγροτεμάχια το Δημόσιο εμφανίζεται ως αρχικός δικαιούχος στις πρώτες εγγραφές, χωρίς να αναγνωρίζονται εμπράγματα δικαιώματα σε όσους ήδη τα καλλιεργούν. Η νομική αβεβαιότητα λειτουργεί ως φόρος επί της επένδυσης.
Κανένα από τα τέσσερα δεν είναι τεχνικό ατύχημα. Είναι αποτέλεσμα επιλογών — και άρα αναστρέψιμο με επιλογές.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία: ο θεσμός υπάρχει ήδη
Η Ελλάδα δεν καλείται να εφεύρει κάτι. Καλείται να προσαρμόσει έναν θεσμό που λειτουργεί στην Ευρώπη επί εξήντα χρόνια. Οι γαλλικές SAFER συστάθηκαν το 1960 ως περιφερειακοί, μη κερδοσκοπικοί φορείς αγροτικής γης, με δικαίωμα προτίμησης από το 1962 και ρητή αποστολή δημόσιου συμφέροντος: διατήρηση της αγροτικής και δασικής γης, τοπική ανάπτυξη σε συνεργασία με την αυτοδιοίκηση, προστασία του περιβάλλοντος και διαφάνεια της αγοράς γης μέσω δημοσιευμένων τιμών αναφοράς. Η Γαλικία λειτουργεί από το 2007 τη Banco de Terras και η Πορτογαλία από το 2012 τη Bolsa de Terras, ως ψηφιακούς μεσολαβητές ανάμεσα σε αδρανή προσφορά και ανικανοποίητη ζήτηση.
Η ελληνική Τράπεζα Γης δεν θα ήταν πρωτοπορία· θα ήταν καθυστερημένη σύγκλιση.
Η πρόταση: μια Τράπεζα Γης με κοινωνικά κριτήρια
Η Τράπεζα Γης δεν είναι μία ακόμη γραφειοκρατική δομή. Είναι μηχανισμός αντιστοίχισης: συνδέει γη που «κοιμάται» με ανθρώπους που θέλουν να παράγουν, και μετατρέπει τη σχέση αυτή σε σύμβαση με διάρκεια.
Ψηφιακή Αγορά Γης: εισόδημα για τον ιδιοκτήτη, πρόσβαση για τον νέο αγρότη, επισιτιστική ασφάλεια για όλους
Τέσσερα στοιχεία κρίνουν αν ο μηχανισμός θα αποδώσει:
-Ψηφιακό Μητρώο Γης. Σήμερα ο ενδιαφερόμενος πρέπει να γνωρίζει ο ίδιος ποια τεμάχια υπάρχουν — συνθήκη που ευνοεί τους «γνωστούς» σε βάρος των νέων. Η χαρτογράφηση και η ηλεκτρονική αίτηση καταργούν το πληροφοριακό προνόμιο.
-Κοινωνικά κριτήρια αντί πλειοδοσίας για εκτάσεις έως 50 στρεμμάτων: ηλικία κάτω των 40 ετών, απουσία ιδιόκτητης γης, τεκμηριωμένο επιχειρηματικό σχέδιο.
-Μακροχρόνιες συμβάσεις 10–20 ετών με ρήτρα καλής χρήσης. Κανείς δεν επενδύει σε αρδευτικά, αποθήκες ή πολυετείς καλλιέργειες με ετήσια ή τριετή παραχώρηση.
-Κίνητρα πριν από κυρώσεις. Εγγυημένο μίσθωμα και φοροαπαλλαγές για όσους εντάσσουν εκτάσεις· ειδικό τέλος ακαλλιεργησίας μόνο για ιδιωτικές εκτάσεις που παραμένουν αδρανείς πάνω από πέντε έτη.
Χάρτης διαδρομής 2025–2030
Η υλοποίηση προτείνεται σε τρεις φάσεις, με ρητή κατανομή αρμοδιοτήτων και πιλοτική εφαρμογή πριν από την εθνική επέκταση.
Η χρηματοδότηση δεν απαιτεί νέο ταμείο: αξιοποιεί τις παρεμβάσεις για νέους γεωργούς της ΚΑΠ 2023–2027 (άρθρα 73–75 Καν. 2115/2021), το ΕΣΠΑ 2021–2027 για την ψηφιακή πλατφόρμα και εθνικούς πόρους για την εγγύηση των μισθωμάτων.
Δείκτες αντί εξαγγελιών
Η αξιοπιστία μιας τέτοιας παρέμβασης κρίνεται από το αν δεσμεύεται σε μετρήσιμο αποτέλεσμα. Οι στόχοι πρέπει να δημοσιοποιούνται ετησίως και ανά περιφέρεια.
Οι κίνδυνοι και η αντιμετώπισή τους
Η αντίσταση των ιδιοκτητών αντιμετωπίζεται με θετικά κίνητρα πριν από κάθε κύρωση: εγγυημένο εισόδημα και φορολογική ελάφρυνση. Οι γραφειοκρατικές καθυστερήσεις με πλατφόρμα μίας στάσης, με μία αίτηση και μία ενιαία έγκριση. Η κτηματολογική αταξία με προτεραιοποίηση της ολοκλήρωσης του Εθνικού Κτηματολογίου. Η έλλειψη τεχνικής γνώσης με σύνδεση της πρόσβασης σε γη με υποχρεωτικό πρόγραμμα κατάρτισης. Και η πολιτική αβεβαιότητα με διακομματική συναίνεση, στη βάση δοκιμασμένων ευρωπαϊκών προτύπων.
Ένα διαφορετικό πλαίσιο λογοδοσίας
Πρώτον, χρειάζεται ενιαίο ψηφιακό μητρώο δημόσιων και ιδιωτικών αδρανών εκτάσεων, με ανοιχτή πρόσβαση και δυνατότητα ηλεκτρονικής αίτησης. Η διαφάνεια είναι προϋπόθεση της δικαιοσύνης, όχι συνέπειά της.
Δεύτερον, το πλειοδοτικό σύστημα πρέπει να αντικατασταθεί από κοινωνικά κριτήρια για τις μικρές εκτάσεις. Όταν δημόσια γη κατανέμεται με μοναδικό κριτήριο την τιμή, το δημόσιο αγαθό μετατρέπεται σε ιδιωτικό προνόμιο.
Τρίτον, οι συμβάσεις παραχώρησης πρέπει να γίνουν μακροχρόνιες, με ρήτρα καλής χρήσης και σαφείς όρους έκπτωσης. Η ασφάλεια δικαίου είναι η φθηνότερη επενδυτική ενίσχυση που μπορεί να δώσει το κράτος.
Τέταρτον, η αδράνεια της ιδιωτικής γης δεν μπορεί να παραμένει χωρίς κόστος. Το τέλος ακαλλιεργησίας δεν είναι τιμωρία της ιδιοκτησίας· είναι αναγνώριση ότι η γη έχει κοινωνική λειτουργία.
Πέμπτον, η πρόοδος πρέπει να παρακολουθείται δημόσια, με ετήσια έκθεση ανά περιφέρεια για τα στρέμματα που ενεργοποιήθηκαν, τους νέους που εγκαταστάθηκαν και τις εκτάσεις που απέκτησαν διαχείριση βλάστησης.
Η γη δεν είναι αγαθό προς εγκατάλειψη, είναι εθνικός πόρος με κοινωνική λειτουργία
Το βασικό πρόβλημα δεν είναι η απουσία νομοθεσίας. Ο ν. 4061/2012 παρέχει εργαλεία. Το πρόβλημα είναι η αναποτελεσματική εφαρμογή του και η απουσία στρατηγικής που να ευνοεί τους νέους.
Οι αλλαγές με πραγματικό αντίκτυπο δεν απαιτούν επανάσταση: ψηφιακή διαφάνεια, κοινωνικά κριτήρια αντί πλειοδοσίας, και μακροπρόθεσμες συμβάσεις που δίνουν στον νέο αγρότη τη σιγουριά να επενδύσει στη γη που καλλιεργεί. Η Γαλλία το έκανε πριν από εξήντα χρόνια. Η Πορτογαλία το κάνει. Η Ελλάδα έχει τη γη, έχει τους νέους και έχει την ανάγκη.
Η χέρσα γη δεν είναι ιδιωτικό δικαίωμα αδράνειας, είναι εθνική σπατάλη.
Και το κόστος της το πληρώνουμε όλοι: σε εισαγωγές, σε ερήμωση, σε στάχτη.
ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝ, ΟΜΟΤΙΜΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΙΝΑΤ
Σπύρος Κίντζιος, Πρύτανης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΙΝΑΤ
Βασίλης Κωστάκης, Καθηγητής Τεχνολογικής Διακυβέρνησης και Βιωσιμότητας, Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Τάλιν, Ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΙΝΑΤ
Σωτήρης Τσουκαρέλης, Πολιτικός Επιστήμονας,Επιστημονικός Συνεργάτης ΙΝΑΤ
